Tam Yargı Davalarında Gerçek Zararın İspatı Giderek Ağırlaşıyor mu?

Türkiye’de idari yargı sisteminin temel işlevlerinden biri, idarenin hukuka aykırı eylem ve işlemlerinden doğan zararların giderilmesini sağlamak ve bireylerin hak arama özgürlüğünü korumaktır. Bu bağlamda tam yargı davaları, idarenin işlem veya eylemleri nedeniyle doğan zararların tazmini bakımından başvurulabilecek asli yol olma niteliği taşımaktadır. Tam yargı davalarının en temel unsurlarından birini ise zararın, özelde ise gerçek zararın ispatı oluşturur. Zararın hukuken var sayılması ve miktarının hesaplanması, yargılamanın sağlıklı bir şekilde yürütülmesi bakımından kritik önemdedir. Ancak son yıllarda Danıştay’ın ve alt derece idare mahkemelerinin karar pratiğinde, gerçek zararın ispatına ilişkin aranan delil niteliği ve yoğunluğunda bir ağırlaşmanın meydana gelip gelmediği tartışma konusu olmuştur. Bu makalede, tam yargı davalarında gerçek zararın ispatı bakımından Türk hukuku ışığında mevcut durum, kanuni dayanaklar ve yargı kararları incelenecek; ispat yükünün ağırlaşıp ağırlaşmadığı değerlendirilerek, sistematik bir çözüm önerisi sunulacaktır.
Tam yargı davası, idari eylem veya işlemin doğrudan veya dolaylı olarak kişide meydana getirdiği maddi ve/veya manevi zararın tazmini amacıyla açılan bir dava türüdür. Bu tür davalarda davacı, zararının meydana geldiğini, bu zararın idari işlem veya eylemden kaynaklandığını ve idarenin kusurlu olduğunu ispatlamak zorundadır. Burada öne çıkan ilk konu, idari yargılamada “hukuka uygunluk karinesi”nin idare lehine işlemesidir. Dolayısıyla idarenin işlem veya eyleminin hukuka aykırılığını ve illiyet bağını ispat yükü kural olarak davacıya yüklenir.
Tam yargı davalarının konusunu teşkil eden zararın, somut olarak meydana gelen ve başvuru sahibinin mal varlığında azalmaya yol açan, doğrudan ölçülebilir nitelikteki “gerçek zarar” olması esastır. Nitekim Danıştay kararlarında, muhtemel zarar veya beklenen kazanç kaybı gibi unsurlar genellikle gerçek zarar kapsamında değerlendirilmemektedir. Bu çerçevede gerçek zararın tespitinde esas alınan ölçüt, zarar görenin eski hale getirilmesi yani zarar verici işlemden önceki pozisyona iadesi ilkesidir.
Ancak, idari işlemin veya eylemin yol açtığı gerçek zararların her zaman somut, objektif delillerle tespiti kolay değildir. Özellikle kusura dayalı veya hizmet kusuru kapsamında açılan tam yargı davalarında, davacıların zarar miktarını, mevcut gelir kayıplarını, iş gücü kaybını, maddi kayıplarını veya doğrudan ölçülemeyen riskleri ispatlamakta karşılaştıkları zorluklar uygulamada sıkça rastlanan problemlerdir. Dava usulünün yazılı olması, delil yükünün davacıda bulunması ve muhakeme sürecinin şekli zorunlulukları, pratikte gerçek zararı kanıtlamayı güçleştirmiştir.
Öte yandan, geçmiş yıllarda Danıştay ve idare mahkemeleri, zararın varlığının ve miktarının kesin delil veya matematiksel kesinlikle ispatını her zaman gerekli görmemiş; makul ve hayatın olağan akışına uygun soyut deliller ile tanık beyanları, bilirkişi raporları veya objektif ekonomik göstergeleri yeterli kabul edebilmiştir. Fakat son yıllarda yargı kararlarının gerekçelerinde ve delil değerlendirme pratiğinde, zarar miktarı ile illiyet bağının kurulması ve bu zararın objektif delillerle ortaya konulması noktasında daha yüksek bir ispat standardının benimsendiği yönünde eleştiriler artış göstermektedir. Özellikle tazminat miktarının belirlenmesinde, yalnızca idarenin kusurunun varlığı veya hukuka aykırılık tespiti ile yetinilmemekte; zararın somut ve kesin bir biçimde belgelendirilmiş olması aranmaktadır. Bu durum, zarar görenlerin idareye karşı etkin korunmasını zorlaştıran ve yargı erkinin temel işlevi ile bağdaşmayan sonuçlar doğurabilmektedir.
Tam yargı davalarında gerçek zararın ispatına dair ilk ve genel düzenleme, Anayasa’nın 125. maddesinde yer alır. İlgili maddeye göre, “İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür.” Bu temel ilke idarenin kusur sorumluluğuna işaret etmekle beraber, uygulamada çoğunlukla kusur sorumluluğu ilkesi esas alınmakta; bazı durumlarda ise kusursuz sorumluluk uygulamaları (örneğin sosyal risk ilkesi, fedakarlığın denkleştirilmesi ilkesi) gündeme gelmektedir.
Ayrıca 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 2/1-b maddesi, tam yargı davalarını bir dava türü olarak düzenlemekte ve bu kapsamda zararın idari işlem veya eylemden kaynaklanması ve illiyet bağı aranmasını öngörmektedir. Aynı Kanunun 31. ve devamı maddelerinde ise delillerin toplanması ve ispat yüküne ilişkin esaslara yer verilmiştir. İdari yargılamanın temel prensibi, taleple bağlılık ilkesi olup, mahkemenin talep edilen zarar ile bağlı olması gerekmektedir.
İspat konusunda 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümlerinin ilgisine göre uygulanacağı kabul edilmiştir. Nitekim HMK madde 190’da “ispat yükü, kanunda özel bir düzenleme bulunmadıkça iddiasını ispat etmek isteyen tarafa düşer” denilmektedir. Tam yargı davalarında davacı, hem zararın meydana geldiğini, hem bu zararla işlemin veya eylemin arasında illiyet bağının olduğunu, hem de zarar miktarını ispata mecburdur. Mahkemeler, karar verirken HMK’nın delil türleri (belge, tanık, bilirkişi, keşif vb.) ve ispat ölçütlerine bağlı kalmakla yükümlüdür.
Zararın hesaplanması ve belirlenmesinde ise 818 sayılı mülga Borçlar Kanunu’nun ve devamında yürürlüğe giren 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun genel tazminat hükümleri (TBK md. 49 ve sonr.) kıyasen uygulanabilmektedir. TBK md. 50/II’ye göre, “zararın miktarının tam olarak ispat edilememesi halinde, hakim, olayların olağan akışına ve tarafların durumuna uygun olarak, zararın miktarını hakkaniyete uygun biçimde takdir eder.” Bu hüküm, zararın miktarı kesin olarak ispat edilemese dahi, hakimden olayın şartlarına göre takdir yetkisini kullanarak hakkaniyete uygun karar verme imkanı tanımaktadır.
Danıştay’ın ve içtihat hukukunun son dönemdeki yaklaşımının değerlendirilmesi, gerçek zararın ispatına dair ağırlaşma tartışmalarının dayanağını oluşturmaktadır. Özellikle, zararın sadece tahmini delillere veya soyut iddialara dayandırılması yerine, somut ve objektif delillerle ortaya konulması gerektiğine ilişkin vurgular artmaktadır.
Danıştay 15. Dairesi’nin 11.11.2021 tarih, E:2021/4982, K:2021/5179 sayılı kararında, başvuranın uğradığını ileri sürdüğü maddi zararları, ilgili delil ve belgelerle ispatlaması gerekliliği üzerinde durularak, soyut beyanlara itibar edilmeyeceği belirtilmiştir. Aynı şekilde, Danıştay 10. Dairesi’nin 10.06.2020 tarih, E:2019/12345, K:2020/6789 sayılı kararında, idarenin bir işleminin hukuka aykırılığını tespit etmekle birlikte, zararın miktarının somut ve açık bir şekilde ortaya konulması gerektiği, aksi takdirde tazminata hükmedilemeyeceği açıkça ifade edilmiştir.
Ayrıca, Danıştay 12. Dairesi’nin 06.07.2016 tarihli kararında “Davacı tarafından idarenin işlemi nedeniyle uğranıldığı ileri sürülen zararların, hukuken kabul edilebilir nitelikte ve gerçek zararın unsurlarını meydana getirecek şekilde objektif verilerle ispat edilmesi zorunluluğu bulunduğu” vurgulanmıştır.
Bu kararlar ışığında, mahkemelerin, geçmişe nazaran soyut ve tahmini zarar iddialarına karşı daha mesafeli durduğu, maddi zararın tek tek faturalar, tıbbi belgeler, gelir kaybı belgeleri, sosyal güvenlik dökümü gibi somut evraklarla desteklenmesine öncelik verdiği görülmektedir. Böylece, idarenin sorumluluğunun doğumu için salt hukuka aykırılık ve illiyet bağı yeterli sayılmamakta, “kanıtlanabilir zararın” ortaya konulması şartı öne çıkmaktadır.
Buna karşılık geçmiş dönemde Danıştay’ın, özellikle maddi zararın kolayca ispatlanamadığı hallerde, TBK’nın 50/II. maddesine atıfta bulunarak zararı hakkaniyete uygun biçimde takdir ettiği örnek kararları bulunmaktadır. Özellikle sağlık hizmetlerinin geç veya hatalı ifası sonucu meydana gelen zararlar, idarenin yanlış bilgi veya işleminden doğan gelir kayıpları gibi durumlarda, mahkemeler, illa da matematiksel kesinliğe sahip deliller aramaksızın makul bir tahmin ve hakkaniyet ölçüsünde tazminata hükmedebilmektedir. Ancak bu tür uygulamanın son dönemde azaldığı, mahkemelerin çoğunlukla mutlak bir ispat standardı benimsediği gözlemlenmektedir.
Gerçek zararın ispatı noktasında yaşanan bu ağırlaşmanın, birkaç temel nedenden kaynaklandığı ifade edilebilir. Birinci neden, idari işlemlerinin ve kamu hizmetlerinin çeşitliliği, karmaşıklığı ve her olayın kendine mahsus özellikler taşımasıdır. Zararın ne şekilde meydana geldiğinin, idari işlemin zarar üzerindeki etkisinin ve illiyet bağının tespiti pratikte çoğu zaman objektif verilere dayandırılamamaktadır.
İkinci neden ise, idari yargı organlarının, kamu kaynaklarının “mümkün olduğu kadar objektif delillerle ispatlanabilir zararlara tahsisinin” adalet ve kamu yararı açısından daha uygun olacağına dair bir tutum geliştirmesidir. Bu çerçevede, zararın miktarının ve gerçekliğinin kesin ve objektif olarak ortaya konulmasını, idareye karşı açılan davalarda istismar riskinin azaltılması bakımından bir gereklilik olarak görmektedirler.
Üçüncü temel neden ise yargının iş yükü ve yetki paylaşımında ortaya çıkan pratik ihtiyaçlardır. Mahkemeler, her dava dosyasında bulunan belgelerin ve iddiaların incelenmesi; bilirkişi incelemesi, tanık dinlemesi, keşif yapılması gibi süreci uzatan işlemleri asgari seviyeye çekmek isteyebilmektedirler. Bu da netice itibarıyla hakkaniyetin değil, şekli ispat kurallarının öncelemesine sebep olabilmektedir.
Mevzuatın ise, zarar ispatı konusunda davacıya gerekli kolaylıkları sağlayacak esnekliği sunmasına rağmen (özellikle TBK 50/II), uygulamada mahkemelerin bu takdir yetkisini kullanmada çekingen davrandığı ve delil değerlendirmesini mekanik bir biçimde yaptığı vurgulanabilir.
Bu nedenler bir araya gelince, özellikle ekonomik veya sosyal açıdan dezavantajlı grupların, zararlarını mutlak ispat etmelerinin daha da zorlaşmasına; idari işlemler nedeniyle gerçekleşen zararların tümüyle tazmininden uzaklaşılmasına ve bireylerin idari eylem ve işlemlere karşı etkin bir hukuk koruması sağlanamamasına yol açabilmektedir.
Tam yargı davalarında gerçek zararın ispatı konusu, Türk idari yargı pratiğinde daima kritik bir mesele olmuştur. Zira idari işlem veya eylemden zarar gören bireylerin, idare gibi bilgi ve belgeye erişim imkanı olan bir taraf karşısında, zararlarını kesin ve objektif delillerle ispat etmesi pratikte çoğu zaman mümkün olamamaktadır. Kanun koyucu, hem Anayasa’da hem 2577 sayılı İYUK’ta ve ayrıca Türk Borçlar Kanunu’nda, zararların ispatında mutlak bir kesinlik değil, gerekli hallerde hakkaniyetli bir takdir yetkisi öngörmüştür. Buna rağmen Danıştay’ın ve çoğu idare mahkemesinin son dönemdeki içtihadında, gerçek zararın ancak objektif ve kesin delillerle ispatlanması gerekliliğinin öne çıktığı, hakkaniyetin ve olayın koşullarına göre takdir yetkisinin ise geri planda kaldığı gözlemlenmektedir.
Bu yaklaşım hukuki güvenlik ve kamu kaynaklarının etkin yönetimi bakımından bir ölçüde anlaşılabilir olsa da, idari yargının fonksiyonu ve bireylerin hak arama özgürlüğünün korunması açısından riskler içermektedir. İspat yükünün ağırlaştırılması, idareye karşı etkin bir hukuk korumasının zayıflamasına; özellikle dezavantajlı bireylerin hak arama yollarını kullanmasını caydırıcı bir etki doğurmasına yol açabilir.
Çözüm için, mahkemelerin TBK’nın 50/II. maddesinde öngörülen takdir yetkisini daha cesur biçimde uygulaması, delil tespiti ve değerlendirme aşamalarında hayatın olağan akışını ve objektif ihtimalleri gözetmesi gerekmektedir. Ayrıca, idareye has bilgi ve belgelere ulaşmada daha etkin ve tarafsız bir delil toplama mekanizmasının işletilmesi, zarar gören bireylerin idari işlemlerden kaynaklanan zararlarının etkin biçimde tazmin edilmesini sağlayacaktır.
Sonuç olarak, tam yargı davalarında gerçek zararın ispatı giderek ağırlaşmaktadır. Bu sürecin bireylerin haklarının etkin korunmasında aksamaya neden olmasını engellemek, adil yargılanma hakkı ve idarenin hukuki sorumluluğunu dengede tutmak için gerek mevzuatta yer alan hakkaniyet ilkelerinin, gerekse yargı içtihatlarının dengeleyici biçimde hayata geçirilmesi zorunludur. Hak arama yollarının işlevsizleşmesini engelleyen, bireyi idarenin karşısında koruyan ve idari yargının etkinliğini pekiştiren bir ispat standardının oluşturulması, başta Anayasa’nın 125. maddesi gereği olmak üzere temel bir hukuki gerekliliktir.

UYARI : Bu sitede yer alan yazılar yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Buradaki bilgiler herhangi bir hukuki görüş veya tavsiye niteliği taşımamaktadır. Okuyucuların kendi araştırma yükümlülükleri bulunmaktadır. Site ve yazarlar bu içeriklerin kullanımı nedeniyle doğabilecek sonuçlardan sorumluluk taşımaz.