Dijital delillerin ispat gücü

Bilgi ve iletişim teknolojilerinde yaşanan baş döndürücü gelişmeler, toplumsal ilişkilerin, ticari muamelelerin ve bireysel iletişim usullerinin niteliğini köklü bir biçimde değişime uğratmıştır. Maddi varlığı bulunan geleneksel yazılı belgelerin yerini büyük ölçüde veri tabanlarında, bulut sunucularda, elektronik posta kutularında, akıllı telefon uygulamalarında ve sosyal medya platformlarında saklanan dijital veriler almıştır. Toplumsal yaşamın dijitalleşmesi, kaçınılmaz olarak hukuki uyuşmazlıkların niteliğini de etkilemiş; yargılama makamlarının önüne getirilen uyuşmazlıklarda dijital verilerin ispat vasıtası olarak kullanımı hayati bir gereklilik haline gelmiştir. Türk ispat hukukunda dijital delil kavramı, geleneksel delil teorisinin sınırlarını zorlayan, adli bilişim uzmanlığı ile hukuk disiplininin kesişim noktasında duran karmaşık bir hukuki müessesedir. Bilgisayar sistemleri, akıllı cihazlar, ağ günlükleri (log kayıtları), e-postalar, anlık mesajlaşma yazılımları, veri tabanı kayıtları ve kamera görüntüleri gibi sayısal formatta sunulan verilerin yargılamadaki değeri, bu verilerin güvenilirliği, bütünlüğü, değiştirilemezliği ve hukuka uygun usullerle elde edilmiş olması esaslarına dayanır. Dijital delillerin ispat gücünü doğru değerlendirebilmek için hem özel hukuk (hukuk muhakemeleri) hem de ceza hukuku usulü açısından yürürlükteki mevzuatın, yüksek mahkeme içtihatlarının ve doktrindeki görüşlerin bütüncül bir yaklaşımla ele alınması zaruridir.
Özel hukuk yargılamasında ispat vasıtalarının düzenlendiği 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, dijitalleşen dünya gerçeklerine uyum sağlama noktasında önemli bir zihniyet dönüşümüne imza atmıştır. Kanun’un 199. maddesinde yapılan belge tanımı, geleneksel “yazılı kağıt” anlayışını aşarak elektronik ortamdaki verileri kapsayacak şekilde genişletilmiştir. Anılan madde hükmüne göre; uyuşmazlık konusu vakıaları ispata elverişli yazılı veya basılı metin, senet, çizim, plan, kroki, fotoğraf, film, görüntü veya ses kaydı gibi veriler ile elektronik ortamdaki veriler ve bunlara benzer bilgi taşıyıcıları belge niteliğindedir. Bu düzenleme ile Türk hukukunda dijital verilerin yargılamada doğrudan belge statüsünde kabul edilmesinin önü açılmıştır. Ancak bir dijital verinin “belge” olarak kabul edilmesi, onun kendiliğinden “kesin delil” veya “senet” hükmünde olacağı anlamına gelmemektedir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu sistematiğinde belgenin ispat gücü, verinin oluşturulma biçimine, güvenli elektronik imza içerip içermediğine ve taraflar arasındaki uyuşmazlığın niteliğine göre derecelendirilmektedir.
Elektronik verilerin ispat gücü bakımından en yüksek hukuki korumaya ve değere sahip olan türü, güvenli elektronik imza ile oluşturulmuş belgelerdir. 5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu’nun 5. maddesi gereğince, güvenli elektronik imza, elle atılan ıslak imza ile aynı hukuki sonucu doğurur. Bu düzenlemeyle paralellik gösteren Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 205. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, usulüne uygun olarak güvenli elektronik imza ile oluşturulan elektronik veriler senet hükmündedir. Bu tür belgelerin sahteliği ispat edilmediği sürece kesin delil teşkil ederler ve senetle ispat zorunluluğu bulunan hallerde tek başlarına vakıanın ispatını sağlarlar. Buna karşılık, güvenli elektronik imza barındırmayan e-postalar, WhatsApp veya benzeri uygulamalar üzerinden yapılan yazışmalar, SMS mesajları, ekran görüntüleri (screenshot) ve internet sitesi çıktıları ise kural olarak takdiri delil veya delil başlangıcı niteliğindedir.
Senetle ispat zorunluluğunun bulunduğu parasal sınırları aşan hukuki işlemlerde, güvenli elektronik imza taşımayan adİ e-postalar veya mesajlaşma kayıtları doğrudan kesin delil olarak kabul edilmemektedir. Bununla birlikte Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 202. maddesinde düzenlenen “delil başlangıcı” kurumu, dijital verilerin ispat sürecindeki işlevini güçlendirmektedir. Delil başlangıcı; iddia konusu hukuki işlemin tamamen ispatına yeterli olmamakla birlikte, söz konusu hukuki işlemi muhtemel gösteren ve kendisine karşı ileri sürülen tarafça verilmiş veya onun adına hareket eden kişiden sadır olmuş belgedir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili hukuk daireleri, istikrarlı içtihatlarında, taraflar arasında gerçekleşen ve aidiyeti inkar edilmeyen e-posta yazışmalarını, taraf iradelerini yansıtması bakımından delil başlangıcı olarak nitelendirmekte; bu verilerin tanık beyanları veya sair takdiri delillerle desteklenmesi halinde ispat şartının gerçekleştiğini kabul etmektedir. Ancak karşı tarafça e-posta adresinin kendisine ait olmadığının, mesajın kendisi tarafından gönderilmediğinin veya içeriğinin sonradan değiştirildiğinin ileri sürülmesi halinde, mahkemece teknik inceleme yapılması ve verinin kaynağının doğruluk testi tabi tutulması gerekmektedir.
Ceza yargılamasında ise ispat sistemi, özel hukuk yargılamasından farklı ilkeler üzerine inşa edilmiştir. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 217. maddesinde ifade edilen vicdani delil sistemi ve serbest delil ilkesi uyarınca, hakem veya mahkeme, yüklenen suçun işlenip işlenmediğini ancak hukuka uygun olarak elde edilmiş her türlü delille ispat edebilir. Ceza yargılamasında amaç maddi gerçeğin ulaşılması olduğu için dijital verilerin ispat gücü, verinin elde ediliş usulüne ve adli bilişim ilkelerine uygun olarak korunup korunmadığına doğrudan bağlıdır. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 134. maddesi, bilgisayarlarda, bilgisayar programlarında ve kütüklerinde arama, kopyalama ve el koyma tedbirini özel ve sıkı koşullara bağlamıştır. Bilgisayar veya dijital veri depolama aygıtları üzerinde yapılacak adli aramalar, ancak başka suretle delil elde etme imkanının bulunmaması halinde ve hakim kararı (veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısının yazılı emri) ile gerçekleştirilebilir.
Ceza usul hukuku bakımından dijital delilin ispat gücünü belirleyen en kritik husus, “delil zinciri” (chain of custody) ilkesine ve adli bilişim standartlarına riayet edilip edilmediğidir. Dijital veriler yapısı gereği son derece hassas, kolayca değiştirilebilir, silinebilir veya manipüle edilebilir niteliktedir. Bu nedenle, el konulan bir dijital materyalin ilk anındaki verilerinin bozulmaksızın incelenebilmesi için imajının (birebir bit-be-bit kopyasının) alınması, hash (özet) değerinin çıkarılması ve bu işlemlerin tutanağa bağlanması zorunludur. Arama ve el koyma esnasında cihazın hash değerinin tespit edilmemesi, imaj alınırken şüpheliye veya vekiline kopyasının verilmemesi yahut imaj verisi üzerinden çalışılmayıp doğrudan orjinal cihaz üzerinde inceleme yapılarak verilerin değiştirilmesine sebebiyet verilmesi, dijital delilin güvenilirliğini tamamen ortadan kaldırır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun müstakar kararlarında vurgulandığı üzere, adli bilişim usullerine uyulmadan, delil zinciri koparılarak veya CMK m. 134’teki usul şartları ihlal edilerek elde edilen dijital veriler, şeklen hukuka uygun görünse dahi vicdani kanaate esas alınamaz ve ispat gücünü yitirir.
Dijital delillerin ispat gücü değerlendirilirken göz ardı edilemeyecek en temel hukuki engel, “hukuka aykırı delil” müessesesidir. Anayasa’nın 38. maddesinin altıncı fıkrasında yer alan “Kanuna aykırı olarak elde edilmiş bulgular, delil olarak kabul edilemez” emredici hükmü, hem özel hukuk hem de ceza yargılaması için bağlayıcı bir üst ilkendir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 189. maddesinin ikinci fıkrası ile Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 217. maddesinin ikinci fıkrası da bu anayasal ilkeyi usul kanunlarına aktarmıştır. Bir dijital verinin hukuka aykırı yollarla; örneğin kişinin rızası olmaksızın telefonuna casus yazılım yüklenerek, gizlice ses veya görüntü kaydı alınarak, e-posta hesabı veya sosyal medya profili hacklenerek ya da hukuka aykırı arama kararıyla elde edilmesi halinde, bu veri ne kadar somut ve gerçeği yansıtıyor olursa olsun yargılamada delil olarak kullanılamaz. Hukuka aykırı elde edilen dijital delilin ispat gücü sıfırdır; mahkeme bu veriyi hükme esas alamayacağı gibi kararın gerekçesinde dahi tartışamaz.
Özellikle aile hukuku, iş hukuku ve ceza hukuku uyuşmazlıklarında sıklıkla karşılaşılan tarafça gizlice alınan ekran görüntüleri veya ses kayıtlarının ispat gücü doktrinde ve içtihatta yoğun tartışmalara konu olmaktadır. Yargıtay, ani gelişen ve başka türlü delil elde etme imkanının bulunmadığı, kişinin kendisine karşı işlenen bir suçu (örneğin hakaret, tehdit, şantaj) veya haksız fiili belgeleme amacı taşıdığı istisnai durumlarda yapılan ölçülü kayıtları hukuka uygun kabul edebilmektedir. Ancak sistematik, planlı ve kişinin özel hayatının gizliliğini ihlal edecek şekilde uzun süreli olarak tutulan dijital kayıtlar hukuka aykırı delil niteliği taşır ve ispat vasıtası olarak değerlendirilemez. Aynı şekilde, WhatsApp yazışmalarının ekran görüntüsü (screenshot) alınarak sunulması halinde, bu görüntüler grafik düzenleme programları ile kolayca tahrif edilebildiğinden, karşı tarafın inkarı halinde tek başına ispat gücünü haiz değildir. Bu durumda mahkemece, ilgili cihazlar üzerinde adli bilişim incelemesi yaptırılarak ham verilerin (raw data) varlığı, mesajların gönderim ve alım zamanları, IP adresleri ve baz istasyonu kayıtları (HTS) ile doğrulaması yapılmalıdır.
İnternet ortamında işlenen suçlar veya hukuka aykırı fiiller bakımından ispat sürecinde 5651 sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla İşlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanun hükümleri büyük önem taşımaktadır. İnternet servis sağlayıcıları, erişim sağlayıcılar ve toplu kullanım sağlayıcılar Kanun uyarınca trafik verilerini (log kayıtlarını) belirli sürelerle saklamakla yükümlüdür. Bir IP (Internet Protocol) adresinin belirli bir tarihte ve saatte hangi kullanıcıya tahsis edildiğini gösteren LOG kayıtları, dijital delilin fail ile ilişkilendirilmesinde anahtar rol oynar. Ancak Yargıtay içtihatlarında haklı olarak belirtildiği üzere, yalnızca IP adresi tespiti, bir suçun veya haksız fiilin belirli bir kişi tarafından işlendiğini ispata tek başına yeterli değildir. IP adresleri, kablosuz ağların dışa açık olması, IP kopyalaması (spoofing), zararlı yazılımlar veya yetkisiz erişimler nedeniyle gerçek fail dışındaki kişileri işaret edebilir. Bu nedenle IP kayıtlarının; MAC adresi, port numaraları, cihaz imajı ve HTS kayıtları gibi tali dijital verilerle desteklenmesi, ispat gücünün teyit edilmesi açısından şarttır.
Sosyal medya platformları (Facebook, X, Instagram, LinkedIn vb.) üzerinden gerçekleştirilen paylaşımların ve mesajların ispat gücü de benzer bir teknik ve hukuki süzgeçten geçirilmelidir. İlgili platformların sunucularının genellikle yurt dışında bulunması ve adli yardımlaşma taleplerine her zaman olumlu yanıt vermemesi, ispat sürecinde ciddi engeller yaratmaktadır. Noterlik Kanunu uyarınca noterler tarafından yapılan “e-tespit” işlemleri veya Adalet Bakanlığı’nın TNBPortal sistemi üzerinden alınan internet sitesi tespit tutanakları, tespit anındaki verinin varlığını resmileştirmesi bakımından güçlü bir takdiri delil niteliği kazanır. Tespiti yapılmayan, yalnızca çıktı olarak sunulan ve karşı tarafça reddedilen sosyal medya içeriklerinin ispat gücü zayıftır ve mahkemece re’sen araştırma ilkesi veya taraflarca getirilme ilkesi çerçevesinde ek delillerle desteklenmesi istenir.
Gelişen yapay zeka teknolojileri, derin sahtecilik (deepfake) yöntemleri ve ses/görüntü klonlama teknikleri, dijital delillerin ispat gücü üzerindeki şüphe katsayısını artırmıştır. Günümüzde bir kişinin sesi, yüzü ve konuşması yapay zeka algoritmaları ile neredeyse gerçeğinden ayırt edilemeyecek nitelikte simüle edilebilmektedir. Bu durum, yargılama makamlarının dijital delillere yaklaşımında geleneksel şüphecilik düzeyini daha da yukarılara çekmesini zorunlu kılmaktadır. İlerleyen dönemde, bir dijital verinin doğrulanmasında yalnızca adli bilişim uzmanlarının klasik incelemeleri yeterli olmayacak; verinin blokzincir (blockchain) teknolojisiyle zaman damgalanması, kriptografik doğrulamalardan geçirilmesi ve kaynak kod analizlerinin yapılması ispat gücünün belirlenmesinde ana kriter haline gelecektir.
Türk hukuk düzeninde dijital delillerin ispat gücü, verinin teknik ve hukuki vasfına göre şekillenen dinamik bir yapıya sahiptir. 6100 sayılı HMK kapsamında güvenli elektronik imza taşıyan veriler kesin delil (senet) gücüne sahipken, bu niteliği taşımayan diğer elektronik veriler, e-postalar ve mesajlaşma kayıtları takdiri delil veya delil başlangıcı hükmündedir. Ceza yargılamasında ise serbest delil ilkesi geçerli olmakla birlikte, dijital verinin ispat gücü tamamen CMK m. 134’teki usul kurallarına, adli bilişim standartlarına, delil zincirinin korunmasına ve en önemlisi Anayasal düzeyde korunan hukuka uygunluk denetimine bağlıdır. Hukuka aykırı yollarla elde edilmiş veya üzerinde manipülasyon şüphesi giderilememiş hiçbir dijital veri vicdani kanaate esas alınamaz. Yargı organlarının, teknolojik değişim karşısında hak arama hürriyetini ve adil yargılanma hakkını koruyabilmesi; dijital delillerin elde edilmesinden saklanmasına, incelenmesinden değerlendirilmesine kadar olan tüm süreçlerde hukuki ilkelere ve teknik standartlara titizlikle riayet etmesi ile mümkündür.