Nafaka Alacaklarının Tahsili

Türk Aile Hukuku sisteminde nafaka, sosyal devlet ilkesinin ve aile fertleri arasındaki dayanışma yükümlülüğünün somut bir tezahürü olarak karşımıza çıkmaktadır. Boşanma veya ayrılık sürecinde ekonomik olarak zayıf düşen eşin korunması, ortak çocukların bakım ve eğitim giderlerinin karşılanması veya zaruret haline düşen üstsoy, altsoy ile kardeşlere yardım edilmesi amacıyla hükmedilen nafaka, sadece şekli bir hakkın teslimi değil, bireylerin yaşam hakkı ve maddi varlığını geliştirme hakkı ile doğrudan bağlantılı bir müessesedir. Ancak ilam veya ara karar ile nafaka ödenmesine karar verilmiş olması, hakkın muhafazası bakımından tek başına yeterli olmamakta; bu alacağın fiilen ve zamanında tahsil edilmesi hayati önem taşımaktadır. Giriş niteliğindeki bu hukuki çerçeve doğrultusunda, nafaka alacaklarının tahsili süreci, ceza hukuku ve icra iflas hukuku gereçleriyle donatılmış özel bir koruma rejimine tabi tutulmuştur.
Nafaka alacaklarının tahsili konusunu değerlendirdiğimizde, bu alacak türünün sıradan para alacaklarından çok farklı ve imtiyazlı bir hukuki niteliğe sahip olduğu görülür. Hukukumuzda nafaka alacakları, ilamlı icra veya tedbir nafakaları yönünden ara karara dayalı icra takibi yoluyla tahsil edilir. Takip sürecinde borçlunun malvarlığına başvurulabileceği gibi, maaş veya ücret haczi son derece etkili bir araç olarak öne çıkar. İcra ve İflas Kanunu uyarınca, borçlunun maaşından yapılan kesintilerde cari nafaka alacağı birinci sırada yer alır ve diğer tüm adi alacaklardan önce tahsil edilir. Burada dikkat edilmesi gereken en kritik husus, “işleyen nafaka” ile “birikmiş nafaka” arasındaki ayrımdır. Yargıtay istikrar kazanmış içtihatlarında, karar tarihinden takip tarihine kadar birikmiş nafaka borçlarını adi alacak statüsüne yakın değerlendirirken, takip sonrasında her ay işleyen cari nafaka alacağına mutlak bir öncelik tanımıştır. Birikmiş nafaka alacakları için borçlunun muvafakat etmediği durumlarda maaşın tamamı haczedilemezse de, işleyen aylık nafaka miktarı maaşın sınırlarına bakılmaksızın doğrudan kesilmektedir. Ayrıca borçlunun emekli aylığı, normal şartlarda haczedilemez nitelikte olmasına rağmen, nafaka alacakları bu kuralın istisnasını oluşturmakta ve emekli maaşı üzerine nafaka borcu sebebiyle haciz konulabilmektedir.
Nafaka alacağının tahsilini güvence altına alan en caydırıcı hukuki mekanizma ise ceza yaptırımıdır. Borçlunun nafaka yükümlülüğünü ihlal etmesi durumunda, alacaklının şikayeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsi uygulanması esası kabul edilmiştir. Bu hapis cezası bir suç karşılığı verilen cezai yaptırım olmayıp, borçluyu borcunu ödemeye zorlayan bir tazyik aracıdır ve borcun ödenmesiyle derhal ortadan kalkar. Ancak tazyik hapsinin uygulanabilmesi için takibin kesinleşmiş olması, ödeme emrinin borçluya tebliğ edilmiş bulunması, cari nafakaya ilişkin ödememenin gerçekleşmesi ve şikayetin kanuni süreler içinde yapılması şarttır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu kararlarında da sıklıkla vurgulandığı üzere, tazyik hapsine karar verilebilmesi için ödenmeyen nafakanın son üç aylık cari nafaka borcu kapsamına girmesi gerekir; geçmişe dönük birikmiş nafaka borçları sebebiyle tazyik hapsi yaptırımı uygulanamaz.
Söz konusu hukuki mekanizmaların kanuni dayanakları incelendiğinde, maddi hukuk boyutuyla Türk Medeni Kanunu’nun 175, 176, 182, 328 ve 364. maddeleri nafakanın türlerini, koşullarını ve sona erme hallerini düzenlemektedir. Şekli ve takibi ilgilendiren icra hukuku boyutunda ise İcra ve İflas Kanunu’nun 83 ve 83/a maddeleri haciz sınırlarını ve kesintilerdeki öncelik sırasını, 100. maddesi hacze iştirak derecelerini düzenlerken; İcra ve İflas Kanunu’nun 344. maddesi nafaka borcunu ödemeyenlerin tazyik hapsi ile cezalandırılmasının yasal temelini oluşturmaktadır. Zamanaşımı bakımından ise Türk Borçlar Kanunu’nun 146. maddesi ve İcra ve İflas Kanunu’nun 39. maddesi uyarınca, muaccel olmuş geçmiş dönem nafaka alacakları on yıllık genel zamanaşımı süresine tabidir. Bununla birlikte, evlilik birliği devam ettiği sürece eşlerin birbirlerinden olan nafaka alacaklarında zamanaşımı durmaktadır.
Sonuç olarak, Türk hukukunda nafaka alacaklarının tahsili, alacaklının yaşamını idame ettirme ihtiyacı göz önüne alınarak kamu düzenini ilgilendiren bir hassasiyetle yapılandırılmıştır. Yasa koyucu ve yargı organları, nafaka alacaklısını borçlunun olası mal kaçırma veya borçtan kaçınma girişimlerine karşı korumak adına kamu gücünü etkin bir şekilde devreye sokmuştur. Cari nafakanın hacizde öncelikli konumda bulunması, emekli maaşlarının dahi haczedilebilmesi ve ödenmeme halinde tazyik hapsi gibi yaptırımların öngörülmüş olması, bu alacağın tahsil kabiliyetini artırmaktadır. Yine de uygulamada sürecin hızlı ve hak kayıpları yaşanmadan yürütülebilmesi, işleyen ve birikmiş nafaka ayrımının doğru yapılmasına, icra takiplerinin usulüne uygun başlatılmasına ve şikayet sürelerinin titizlikle takibine bağlıdır.

UYARI : Bu sitede yer alan yazılar yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Buradaki bilgiler herhangi bir hukuki görüş veya tavsiye niteliği taşımamaktadır. Okuyucuların kendi araştırma yükümlülükleri bulunmaktadır. Site ve yazarlar bu içeriklerin kullanımı nedeniyle doğabilecek sonuçlardan sorumluluk taşımaz.