Genel Haciz Yoluyla Takip Şartları

Türk icra hukukunda alacaklıların alacaklarına en hızlı ve etkin şekilde kavuşmasını sağlayan temel mekanizmalardan biri ilamsız icra takibidir. Bu takip türünün en yaygın ve uygulama alanı en geniş olan şekli ise genel haciz yoluyla takiptir. Genel haciz yoluyla takip, bir mahkeme ilamına veya ilam niteliğinde bir belgeye ihtiyaç duyulmaksızın, alacaklının doğrudan yetkili icra dairesine başvurması suretiyle başlatılan hukuki bir süreçtir. Türk hukuk sisteminde alacaklıya tanınan bu pratik yol, alacağın tahsilini kolaylaştırma amacı güderken, borçlunun haklarını korumak adına da belirli hukuki sınırlamalara ve şartlara bağlanmıştır. Takibin usul ve esasa uygun bir şekilde yürütülebilmesi, kanun koyucu tarafından ihdas edilen bu şartların eksiksiz bir şekilde varlığına ve uygulanmasına dayanmaktadır.
2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu bünyesinde düzenlenen genel haciz yoluyla takip, esas itibarıyla Kanun’un 42. maddesi ve devamı hükümlerinde sistemleştirilmiştir. İlgili düzenlemeler uyarınca ilamsız takip hakkı, alacaklının elinde bir mahkeme kararı bulunmasa dahi kullanabileceği genel bir hukuki yol olarak öngörülmüştür. Takip sürecinin başlatılmasına ve yürütülmesine ilişkin şekli usul hükümleri İcra ve İflas Kanunu’nun 58. maddesinde takip talebi başlığı altında tanzim edilmiş olup, yetki kuralları bakımından ise Kanun’un 50. maddesinin atfıyla Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun genel yetki hükümleri kıyasen uygulanmaktadır. Bunun yanı sıra, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili icra dairelerinin müstekar içtihatlarında, genel haciz yoluyla takibin şartları kamu düzeni ve tarafların menfaat dengesi gözetilerek titizlikle yorumlanmakta, usuli eksikliklerin takibin akıbetine etkisi net bir şekilde ortaya konulmaktadır.
Genel haciz yoluyla takibe başvurulabilmesi için aranan en temel maddi şart, takibe konu alacağın bir para veya teminat alacağı olmasıdır. İcra ve İflas Kanunu’nun 42. maddesi emredici bir hükümle, konusu paradan veya teminattan başka bir şey olan alacaklar için bu yola başvurulamayacağını düzenlemiştir. Dolayısıyla bir şeyin verilmesi, yapılması veya yapılmaması gibi para dışındaki edimleri içeren alacaklar için genel haciz yoluyla takip başlatılamaz. Takibe konu alacağın doğumu bir sözleşmeye, haksız fiile, sebepsiz zenginleşmeye veya doğrudan kanundan doğan bir borca dayanabilir; hatta alacaklının elinde hiçbir yazılı belge bulunmasa dahi bu takibin başlatılması mümkündür.
Maddi şartlar kapsamında bir diğer önemli husus alacağın para birimidir. Türk icra hukukunda takiplerin Türk Lirası üzerinden yürütülmesi esastır. Alacağın yabancı para cinsinden olması halinde, İcra ve İflas Kanunu’nun 58. maddesinin üçüncü fıkrası gereğince, takip talebinde ve dolayısıyla ödeme emrinde alacağın hangi tarihteki Merkez Bankası efektif satış kuru üzerinden Türk Lirası karşılığının talep edildiğinin açıkça gösterilmesi zorunludur. Yargıtay’ın kararlılık kazanan içtihatlarına göre, yabancı para alacağının Türk Lirası karşılığı gösterilmeden veya kur dönüştürmesi yapılmadan başlatılan takiplerde ödeme emri süresiz şikayete konu olarak iptal edilmektedir.
Genel haciz yoluyla takibin bir diğer hayati şartı, alacağın rehinle temin edilmemiş olması ya da rehinle temin edilmiş olsa dahi kanunun istisna tanıdığı durumların varlığıdır. İcra ve İflas Kanunu’nun 45. maddesinde yer alan “önce rehne başvurma kuralı” uyarınca, alacağı rehin veya ipotek ile teminat altına alınmış olan bir alacaklı, doğrudan genel haciz yoluyla takip başlatamaz; kural olarak öncelikle rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takibe başvurmak zorundadır. Ancak alacağın kambiyo senedine bağlanmış olması, ipotekli taşınmazın üçüncü kişi tarafından verilmiş olması veya rehin tutarının borcu karşılamayacağının anlaşılması gibi kanuni istisnaların varlığı halinde alacaklı doğrudan genel haciz yolunu seçebilmektedir.
Şekli şartlar açısından bakıldığında, takibin geçerliliği yetkili ve görevli icra dairesine usulüne uygun bir takip talebinin sunulmasına bağlıdır. İcra takibinde görevli organ her halde icra dairesidir. Yetkili icra dairesi ise genel kural uyarınca borçlunun takip tarihindeki yerleşim yeri icra dairesidir. Yetki itirazı borçlu tarafından ödeme emrine itiraz süresi içinde ileri sürülmelidir; aksi takdirde yetkisiz icra dairesi yetkili hale gelir. Ayrıca takip talebini sunan alacaklı ile kendisine takip yöneltilen borçlunun taraf ehliyetine ve takip ehliyetine sahip olması gerekmektedir. Takip şartları arasında yer alan bu ehliyet hususları, takibin her aşamasında icra müdürü ve mahkemece resen gözetilmesi gereken kamu düzenine ilişkin unsurlardır.
Sonuç olarak, genel haciz yoluyla takip, Türk icra hukukunda alacakların tahsilinde pratik, hızlı ve son derece etkili bir hukuki kurumdur. Ancak bu takip mekanizmasının hukuki sonuç doğurabilmesi ve alacaklıya cebri icra yetkisi sağlayabilmesi, kanunda öngörülen maddi ve şekli şartların eksiksiz bir şekilde gerçekleşmiş olmasına bağlıdır. Alacağın para veya teminat niteliğinde olması, yabancı para alacaklarında kur çevriminin doğru yapılması, önce rehne başvurma zorunluluğuna riayet edilmesi ve ehliyet ile yetki kurallarına uygun hareket edilmesi takibin sıhhati açısından elzemdir. Bu şartların ihlal edilmesi durumunda borçlunun itirazı veya şikayeti üzerine takibin durması yahut tamamen iptal edilmesi gündeme gelecektir. Dolayısıyla genel haciz yoluyla takip müessesesi, pozitif hukuk kuralları ve yargısal kararların çizdiği sınırlar çerçevesinde titizlikle uygulanması gereken bir usul hukuku alanıdır.

UYARI : Bu sitede yer alan yazılar yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Buradaki bilgiler herhangi bir hukuki görüş veya tavsiye niteliği taşımamaktadır. Okuyucuların kendi araştırma yükümlülükleri bulunmaktadır. Site ve yazarlar bu içeriklerin kullanımı nedeniyle doğabilecek sonuçlardan sorumluluk taşımaz.