Çek Takibinde Hukuki Süreç

Çek, Türk ticaret hayatında nakit akışının sağlanması, ticari güvenin tesisi ve borç ilişkilerinin tasfiyesi bakımından hayati bir işleve sahip olan, kanunen emre yazılı bir kambiyo senedidir. Kredi aracı olmaktan ziyade bir ödeme aracı niteliğini haiz olan çek, muhatap bankaya hitaben yazılan kayıtsız ve şartsız bir ödeme emrini ihtiva eder. Ticari yaşamın hızı ve dinamizmi gereği, çek bedelinin süresinde tahsil edilememesi veya çekin karşılıksız çıkması hallerinde alacaklının haklarını koruyacak ve alacağına en hızlı şekilde kavuşmasını sağlayacak özel hukuki mekanizmalar ihdas edilmiştir. Çek takibinde hukuki süreç, senet metninin şekil şartlarına uygunluğundan başlayarak muhatap bankaya ibrazı, ibraz sonrası karşılıksız işleminin yaptırılması, icra takibinin başlatılması ve gerektiğinde cezai yaptırımların devreye sokulmasını kapsayan, sıkı şekil şartlarına ve hak düşürücü sürelere bağlı bir prosedürdür.
Çek takibine ilişkin hukuki sürecin sağlıklı bir şekilde başlatılabilmesi için ilk aşama, çekin kanuni ibraz süreleri içerisinde muhatap bankaya ibraz edilmesidir. Çek düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse bir ay, farklı kıtalarda düzenlenip ödenecekse üç aylık ibraz sürelerine tabidir. Süresi içinde bankaya ibraz edilen çekin karşılığının bulunmaması halinde, banka tarafından çekin arkasına karşılıksızdır kaşesi vurulur ve durum şerh edilir. Bu aşamadan sonra alacaklı, kambiyo senedine müstenit alacağını tahsil etmek amacıyla İcra ve İflas Kanunu uyarınca kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip başlatma hakkını kazanır. Bu takip türü, genel haciz yoluna nazaran borçlunun itiraz imkanlarını kısıtlayan ve alacaklıya daha hızlı haciz yapma imkanı tanıyan özel bir takip yoludur. Takibe geçilmeden önce ciro silsilesinin kopuk olmaması, alacaklının yetkili hamil sıfatını taşıması ve çekin kanuni unsurları eksiksiz barındırması zorunludur. Alacaklı, çek keşidecisinin yanı sıra ciro silsilesinde yer alan cirantaları ve avalistleri de müteselsil sorumluluk esasına dayanarak takip konusu yapabilir.
İcra dairesi tarafından tanzim edilen ödeme emri borçluya tebliğ edildikten sonra, borçlunun beş gün içinde itiraz ve şikayet hakları mevcuttur. Borçlu, borcun bulunmadığına veya ödendiğine ilişkin borca itirazlarını ya da imzaya itirazını icra mahkemesine yapmak zorundadır. Genel haciz yolundan farklı olarak, kambiyo senetlerine özgü takipte icra dairesine yapılan itirazlar takibi kendiliğinden durdurmaz; takibin durması ancak icra mahkemesinin vereceği bir tedbir kararı ile mümkündür. Ödeme emrine on gün içinde ödeme yapılmaması ve takibin kesinleşmesi halinde haciz aşamasına geçilir. Öte yandan, çekin karşılıksız çıkması sadece hukuki bir takip konusu değil, aynı zamanda idari ve cezai yaptırımlara da bağlanmış bir fiildir. Hamile, çekin karşılıksız kalan miktarından dolayı, çeki düzenleyen kişi aleyhine şikayet süresi içinde icra ceza mahkemesinde karşılıksız çek düzenleme suçundan dolayı adli para cezası verilmesi talebiyle dava açma hakkı da tanınmıştır.
Söz konusu hukuki sürecin normatif çerçevesi temel olarak üç ana kanuna dayanmaktadır. Çekin kambiyo senedi niteliği, zorunlu şekil şartları, ibraz süreleri ve müracaat haklarının kapsamı 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 780 ile 823. maddeleri arasında düzenlenmiştir. Takibin icra hukuku boyutunu, ödeme emrinin tanzimini, borçlunun itiraz usullerini ve haciz süreçlerini ise 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu’nun 167 ve devamı maddeleri şekillendirmektedir. Karşılıksız çek keşide edilmesinin idari ve cezai yaptırımları ile bankaların sorumluluk miktarları ise 5941 sayılı Çek Kanunu hükümlerine tabidir. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da vurgulandığı üzere, çek takibinde sıkı şekil şartlarına aykırılık takibin iptali sebebidir; ciro silsilesindeki kopukluklar veya ibraz sürelerinin kaçırılması, senedin kambiyo vasfını kaybettirerek alacaklının kambiyo senetlerine özgü hızlı takip yolundan yararlanmasını engeller.
Sonuç olarak, Türk hukukunda çek takibi, ticari senetlerin tedavül kabiliyetini ve güvenirliğini korumayı hedefleyen, son derece hızlı işleyen ancak bir o kadar da şekilci bir süreçtir. İbraz sürelerinden takip talebinin hazırlanmasına, ciro silsilesinin denetiminden cezai şikayet yollarına kadar her aşama kanunla katı kurallara bağlanmıştır. Hak kayıplarının önlenmesi, alacağın zam zamana uğramadan tahsili ve kamu düzenini ilgilendiren cezai süreçlerin doğru yönetilmesi için Türk Ticaret Kanunu, İcra ve İflas Kanunu ile Çek Kanunu’nun getirdiği düzenlemelerin ve Yargıtay içtihatlarının titizlikle uygulanması büyük önem taşımaktadır. Çek takibinin etkinliği, ticari piyasalardaki güven ortamının sürdürülebilirliğine doğrudan katkı sağlamaktadır.

UYARI : Bu sitede yer alan yazılar yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Buradaki bilgiler herhangi bir hukuki görüş veya tavsiye niteliği taşımamaktadır. Okuyucuların kendi araştırma yükümlülükleri bulunmaktadır. Site ve yazarlar bu içeriklerin kullanımı nedeniyle doğabilecek sonuçlardan sorumluluk taşımaz.