İşverenin Ücret Ödeme Borcu

İş sözleşmesinin temel unsurlarından biri işçinin iş görme borcu, diğer temel unsuru ise işverenin ücret ödeme borcudur. İşçi, emeğini işverenin emir ve talimatları doğrultusunda sunarken, bunun karşılığında ücret alma hakkına sahip olur. Ücret, işçinin geçimini sağlayan temel gelir kaynağı olması nedeniyle hem ulusal hukukta hem de uluslararası çalışma hukukunda özel olarak korunmaktadır. Bu nedenle işverenin ücret ödeme borcu, yalnızca sözleşmesel bir yükümlülük değil, aynı zamanda sosyal devlet ilkesinin ve çalışma hakkının bir gereğidir.

4857 sayılı İş Kanunu başta olmak üzere Türk Borçlar Kanunu, Anayasa ve ilgili uluslararası sözleşmeler, işçinin ücret alacağını güvence altına alan düzenlemeler içermektedir. İşverenin ücret ödeme borcuna aykırı davranması, işçi bakımından haklı nedenle fesih hakkı, faiz talebi, ücret alacağı davası ve diğer hukuki yaptırımları gündeme getirebilmektedir.

I. Ücret Kavramı

4857 sayılı İş Kanunu’nun 32. maddesinde ücret; bir kimseye bir iş karşılığında işveren veya üçüncü kişiler tarafından sağlanan ve para ile ödenen tutar olarak tanımlanmıştır. Ücret, işçinin emeğinin ekonomik karşılığı olup iş sözleşmesinin asli edimlerinden biridir.

Ücret yalnızca çıplak ücretten ibaret değildir. Süreklilik arz eden para veya para ile ölçülebilen menfaatler de ücret kapsamında değerlendirilebilmektedir. Bu kapsamda ikramiyeler, primler, satış komisyonları, yakacak yardımı, yemek yardımı, yol yardımı ve benzeri düzenli ödemeler, somut olayın özelliklerine göre ücret niteliği kazanabilmektedir.

II. İşverenin Ücret Ödeme Borcunun Hukuki Niteliği

İşverenin ücret ödeme borcu, iş sözleşmesinden doğan asli borçlardan biridir. İşçi iş görme edimini yerine getirdiği sürece işveren de kararlaştırılan ücreti eksiksiz ve zamanında ödemekle yükümlüdür.

Bu borcun temel özellikleri şunlardır:

• Ücret zamanında ödenmelidir.
• Ücret tam olarak ödenmelidir.
• Ücret kural olarak Türk Lirası ile ödenmelidir.
• Ücret işçiye veya kanuni temsilcisine ödenmelidir.
• Ücret ödeme borcu işverenin devredilemez temel yükümlülüklerindendir.

İşveren ekonomik sıkıntı içinde bulunsa dahi ücret ödeme borcundan kurtulamaz.

III. Ücretin Ödenme Zamanı

4857 sayılı İş Kanunu uyarınca ücret en geç ayda bir ödenmelidir. Taraflar sözleşme ile haftalık veya on beş günlük ödeme dönemleri kararlaştırabilirler.

Ücretin zamanında ödenmesi iş ilişkisinin devamı açısından büyük önem taşımaktadır. Kanunda belirtilen süre içerisinde ücret ödenmediğinde işçi çeşitli hukuki haklara sahip olur.

Ücret ödeme günü iş sözleşmesi, toplu iş sözleşmesi veya işyeri uygulamasıyla belirlenebilir. Belirlenmemişse ücretin işin niteliğine göre makul süre içerisinde ödenmesi gerekir.

IV. Ücretin Ödenme Şekli

Ücretin bankalar aracılığıyla ödenmesi hem işçi hem de işveren bakımından ispat kolaylığı sağlamaktadır. Belirli sayının üzerindeki işçi çalıştıran işverenler bakımından ücretlerin banka aracılığıyla ödenmesi zorunludur.

Ücretin yabancı para üzerinden kararlaştırılması mümkündür. Ancak ödeme tarihinde yürürlükte bulunan kur esas alınarak Türk Lirası karşılığı da ödenebilir.

İşveren ücret bordrosu düzenlemekle yükümlüdür. Bordro, ücret ödemesinin en önemli yazılı delillerinden biridir.

V. Ücretin Korunması İlkesi

İş hukukunda ücret, özel koruma altına alınmıştır. Bu korumanın amacı işçinin ekonomik yönden güçsüz konumda bulunmasıdır.

Bu kapsamda;

• Ücretin belirli sınırlar dışında haczedilememesi,
• Takas ve mahsup yasağı,
• Ücretten keyfi kesinti yapılamaması,
• Ücret hesap pusulası verilmesi,
• Zamanaşımı hükümleri,

işçinin ücret hakkını güvence altına alan düzenlemelerdendir.

VI. Ücretin Geç Ödenmesinin Sonuçları

İşverenin ücreti zamanında ödememesi çeşitli hukuki sonuçlar doğurmaktadır.

A. İş Görmekten Kaçınma Hakkı

4857 sayılı İş Kanunu’nun 34. maddesi uyarınca ücreti ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir bir neden olmaksızın ödenmeyen işçi, iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir.

Bu durumda;

• İş sözleşmesi feshedilmiş sayılmaz.
• İşveren devamsızlık gerekçesiyle işlem yapamaz.
• İşçi greve katılmış sayılmaz.

B. Haklı Nedenle Fesih

Ücretin sürekli veya önemli ölçüde ödenmemesi halinde işçi İş Kanunu’nun 24. maddesi kapsamında iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir.

Haklı fesih halinde işçi;

• Kıdem tazminatına hak kazanabilir.
• Ödenmeyen ücretlerini talep edebilir.
• Faiz isteyebilir.
• Diğer işçilik alacaklarını dava konusu yapabilir.

C. Faiz

Gününde ödenmeyen ücretler için mevzuatta öngörülen faiz uygulanır.

VII. Ücret Kesme Cezası

İşveren disiplin cezası olarak ücret kesintisi yapabilir. Ancak bunun kanuni sınırları bulunmaktadır.

Kesinti;

• İş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesinde öngörülmeli,
• İşçiye gerekçesi bildirilmeli,
• Kanunda belirtilen sınırları aşmamalıdır.

Aksi halde yapılan kesintiler hukuka aykırı olacaktır.

VIII. İspat Yükü

Ücretin ödendiğini ispat yükü kural olarak işverene aittir. Banka kayıtları, ücret bordroları, makbuzlar ve diğer yazılı belgeler bu konuda önemli delil niteliğindedir.

İmzalı ücret bordroları aksi ispat edilinceye kadar geçerli kabul edilmekle birlikte, gerçeği yansıtmadığı her türlü delille ispat edilebilir.

Sonuç

İşverenin ücret ödeme borcu, iş hukukunun temel taşlarından biridir. Ücret, işçinin yaşamını sürdürebilmesi bakımından vazgeçilmez öneme sahip olduğundan, mevzuat tarafından özel koruma altına alınmıştır. İşverenin ücreti zamanında ve eksiksiz ödeme yükümlülüğüne aykırı davranması, yalnızca sözleşmeye aykırılık oluşturmakla kalmamakta; işçiye iş görmekten kaçınma, haklı nedenle fesih, faiz talebi ve yargı yoluyla alacağını tahsil etme gibi önemli haklar da sağlamaktadır. Bu nedenle işverenlerin ücret ödeme yükümlülüğünü mevzuata uygun biçimde yerine getirmeleri, çalışma barışının korunması ve iş ilişkilerinin sürdürülebilirliği açısından büyük önem taşımaktadır.