Kamu y\u00f6netiminde, idarenin \u00fcst\u00fcn kamu yarar\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirme gayesinin do\u011fal sonucu olarak \u00e7e\u015fitli i\u015flem tipleri ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bu i\u015flemlerden biri de idari \u015fart i\u015flemleridir. \u0130dari \u015fart i\u015flemleri, idarenin kamu hizmetlerini y\u00fcr\u00fct\u00fcrken, \u00f6zellikle idari s\u00f6zle\u015fmelerde ve ruhsat, izin gibi bireysel i\u015flemlerde s\u0131k\u00e7a kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan, taraf veya muhataplar \u00fczerinde birtak\u0131m y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckler yahut k\u0131s\u0131tlamalar getiren, i\u015flemin esas\u0131na ili\u015fkin olmayan ancak i\u015flemin uygulanmas\u0131n\u0131 \u015fekillendiren belirlemelerdir. T\u00fcrk idare hukukunda idari \u015fart i\u015flemlerinin hukuki niteli\u011fine ili\u015fkin tart\u0131\u015fmalar ise uzun y\u0131llard\u0131r devam etmektedir. \u0130dari \u015fartlar\u0131n tek ba\u015f\u0131na idari i\u015flem te\u015fkil edip etmedi\u011fi, yoksa idari i\u015flemin bir unsuru mu say\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi, bunlar\u0131n kanunen s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n ne oldu\u011fu ve idari yarg\u0131 mercilerinin bunlara kar\u015f\u0131 koruma sa\u011flay\u0131p sa\u011flamayaca\u011f\u0131 gibi pek \u00e7ok soru, \u00f6\u011fretide ve uygulamada g\u00fcncelli\u011fini korumaktad\u0131r. Bu tart\u0131\u015fmalar, idari \u015fart i\u015flemlerinin hem hukuki g\u00fcvenlik hem de hukuki belirlilik ilkeleri \u00e7er\u00e7evesinde titizlikle de\u011ferlendirilmesini gerektirmektedir.
\n\u0130dari \u015fart, hukuk terminolojisinde genellikle idarenin bir idari i\u015flem veya s\u00f6zle\u015fmeye taraf \u00fczerinde birtak\u0131m y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckler yahut k\u0131s\u0131tlamalar getirmesi \u015feklinde tan\u0131mlanmaktad\u0131r. Esas itibar\u0131yla idari \u015fartlar, idari i\u015flemin veya s\u00f6zle\u015fmenin ifas\u0131n\u0131, kapsam\u0131n\u0131 veya etkisini belirli ko\u015fullara ba\u011flayan, genellikle idarenin inisiyatifine dayanan iradi h\u00fck\u00fcmlerdir. Bu ba\u011flamda, idari \u015fart i\u015flemlerinin hukuki niteli\u011finin net bir \u015fekilde tespit edilmesi, idare hukukunun en temel meselelerinden biri h\u00e2line gelmi\u015ftir.
\n\u0130dari \u015fart i\u015flemlerine ili\u015fkin tart\u0131\u015fmalarda iki temel yakla\u015f\u0131m \u00f6n plana \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Birinci yakla\u015f\u0131m, idari \u015fartlar\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131z bir idari i\u015flem olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, i\u015flemin esas\u0131n\u0131 tamamlay\u0131c\u0131 nitelikte unsur oldu\u011funu savunur. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, idari \u015fartlar bir s\u00f6zle\u015fmenin veya bireysel i\u015flemin ayr\u0131lmaz par\u00e7as\u0131 olup, ancak as\u0131l i\u015flemin varl\u0131\u011f\u0131 halinde anlam kazan\u0131r; bu nedenle \u015fartlar\u0131n tek ba\u015f\u0131na idari i\u015flem niteli\u011fi ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131 kabul edilir. Bu yakla\u015f\u0131m\u0131 savunanlar, \u00f6zellikle Dan\u0131\u015ftay ve y\u00fcksek yarg\u0131 i\u00e7tihatlar\u0131na at\u0131f yaparak, idari \u015fartlar\u0131n s\u00f6zle\u015fmenin veya i\u015flemin feshi, iptali veya y\u00fcr\u00fct\u00fclmesinden do\u011fan sonu\u00e7larla birlikte ele al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fini ileri s\u00fcrmektedir.
\nDi\u011fer yakla\u015f\u0131m ise, idari \u015fartlar\u0131n as\u0131l i\u015fleme ba\u011fl\u0131 olmakla beraber, belirli ko\u015fullarda ba\u011f\u0131ms\u0131z bir idari i\u015flem gibi de\u011ferlendirilmesi gerekti\u011fini vurgulamaktad\u0131r. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, idari \u015fartlar taraf \u00fczerinde y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmesiyle birlikte do\u011frudan ve kesin neticeler ortaya \u00e7\u0131karabiliyorsa, bunlar\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131z birer idari i\u015flem olarak kabul\u00fc m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u00d6zellikle \u015fart\u0131n ihlal edilmesi halinde idarenin tek tarafl\u0131 cezai tasarruflarda bulunabilmesi, \u015fart\u0131n idari i\u015flem vasf\u0131nda de\u011ferlendirilmesini gerektiren bir husustur. Ayr\u0131ca, idarenin kamu g\u00fcc\u00fc imtiyaz\u0131n\u0131 kullanarak i\u015flemin asl\u0131na m\u00fcdahale etmeden \u015fart \u00fczerinde de\u011fi\u015fiklik yapabilmesi de idari \u015fart i\u015flemlerinin \u00f6zerkli\u011fini art\u0131rmaktad\u0131r.
\nHer iki yakla\u015f\u0131m da teorik olarak tutarl\u0131 arg\u00fcmanlara sahip olmakla birlikte, uygulamada mutlak bir kabul g\u00f6rmemi\u015ftir. Bunun temel nedenleri aras\u0131nda idari \u015fart i\u015flemlerinin hukuki mahiyetinin somut olay baz\u0131nda farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterebilmesi ve mevzuatta net bir tan\u0131m\u0131n bulunmamas\u0131 yer almaktad\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019de idari \u015fart k\u0131staslar\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131 bor\u00e7lar hukukundan, bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc ise kamu hizmetinin gereklerinden ve idari i\u015flemlerin tek yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesinden t\u00fcretilmektedir. Bu nedenle, idari \u015fart i\u015flemlerinin hukuki niteli\u011fi hususunda \u00f6\u011fretide yeknesak bir g\u00f6r\u00fc\u015f olu\u015fmam\u0131\u015ft\u0131r.
\nKanuni Dayanaklar ve \u0130\u00e7tihatlar
\n\u0130dari \u015fart i\u015flemlerinin hukuki niteli\u011fine ili\u015fkin tart\u0131\u015fman\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc, \u00f6ncelikle y\u00fcr\u00fcrl\u00fckteki mevzuat\u0131n dikkatlice incelenmesini gerektirir. T\u00fcrk hukukunda idari \u015fartlara do\u011frudan temas eden temel d\u00fczenlemeler \u0130dare Hukuku\u2019nun genel ilkeleri yan\u0131nda, \u00f6zellikle Kamu \u0130hale S\u00f6zle\u015fmeleri Kanunu, Devlet \u0130hale Kanunu, Belediyeler Kanunu ve \u0130mar Kanunu\u2019nda g\u00f6r\u00fclmektedir. Mesela 4735 say\u0131l\u0131 Kamu \u0130hale S\u00f6zle\u015fmeleri Kanunu\u2019nda idarenin s\u00f6zle\u015fmeye \u00e7e\u015fitli \u015fartlar koyabilece\u011fi \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ayn\u0131 \u015fekilde 2886 say\u0131l\u0131 Devlet \u0130hale Kanunu\u2019nun 62. maddesinde de idarelerin s\u00f6zle\u015fmelere \u00f6zel \u015fartlar ekleyebilece\u011fi, bunlar\u0131n da ihale dok\u00fcman\u0131 ve s\u00f6zle\u015fmenin ayr\u0131lmaz par\u00e7as\u0131 oldu\u011fu a\u00e7\u0131k\u00e7a belirtilmi\u015ftir. Her iki kanun da idari \u015fartlar\u0131n as\u0131l i\u015flemle s\u0131k\u0131 bir ba\u011fl\u0131l\u0131k arz etti\u011fini g\u00f6stermektedir.
\nBunun yan\u0131nda, imar uygulamalar\u0131nda ruhsat i\u015flemlerine eklenen \u015fartlar da idari \u015fart i\u015flemleri kapsam\u0131nda de\u011ferlendirilmektedir. 3194 say\u0131l\u0131 \u0130mar Kanunu\u2019nun ilgili maddelerinde, ruhsat d\u00fczenleme ve denetim yetkisi \u00e7er\u00e7evesinde idarenin belirli ko\u015fullar\u0131 \u00f6ng\u00f6rmesi \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu t\u00fcr \u015fartlar, ruhsat sahibinin y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerinin art\u0131r\u0131lmas\u0131na ve i\u015flemin kamu d\u00fczeni amac\u0131yla \u015fekillendirilmesine hizmet etmektedir.
\n\u0130dari yarg\u0131 kararlar\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, Dan\u0131\u015ftay\u2019\u0131n \u00e7e\u015fitli daire kararlar\u0131nda idari \u015fartlar\u0131n hukuki niteli\u011fine ili\u015fkin \u00f6nemli tespitler yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Dan\u0131\u015ftay taraf\u0131ndan idari \u015fartlar\u0131n, \u00e7o\u011funlukla ana i\u015flemin veya s\u00f6zle\u015fmenin tamamlay\u0131c\u0131s\u0131 ve ayr\u0131lmaz par\u00e7as\u0131 oldu\u011fu, bu nedenle ana i\u015flem veya s\u00f6zle\u015fme iptal edilmedik\u00e7e \u015fart\u0131n da ge\u00e7erli\u011fini koruyaca\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcnde kararlar verilmi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin Dan\u0131\u015ftay 13. Dairesi\u2019nin Esas 1999\/22, Karar 2001\/3219 say\u0131l\u0131 karar\u0131nda, s\u00f6zle\u015fmeye eklenen bir idari \u015fart\u0131n, s\u00f6zle\u015fmeden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak tek ba\u015f\u0131na iptalinin m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131, \u015fartla ana i\u015flem aras\u0131nda s\u0131k\u0131 bir ba\u011f bulundu\u011fu tespit edilmi\u015ftir. Benzer \u015fekilde, Dan\u0131\u015ftay \u0130dari Dava Daireleri Kurulu kararlar\u0131nda da, idari \u015fartlar\u0131n s\u00f6zle\u015fmenin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ilkesi kapsam\u0131nda ele al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fi vurgulanm\u0131\u015ft\u0131r.
\nAncak, Dan\u0131\u015ftay\u2019\u0131n baz\u0131 kararlar\u0131nda idari \u015fartlar\u0131n tek ba\u015f\u0131na idari i\u015flem te\u015fkil edebilece\u011fine y\u00f6nelik ifadeler de bulunabilmektedir. \u00d6zellikle ruhsat ve izin i\u015flemlerine eklenen, do\u011frudan hak ve y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fck tesis eden ve idare taraf\u0131ndan tek tarafl\u0131 olarak de\u011fi\u015ftirilebilen \u015fartlar\u0131n tek ba\u015f\u0131na idari i\u015flem olarak nitelenebilece\u011fi kabul edilmektedir. Nitekim baz\u0131 kararlarda, imar ruhsat\u0131na eklenen bir \u015fart\u0131n, do\u011frudan ma\u011fduriyet do\u011furdu\u011fu ve ba\u011f\u0131ms\u0131z bir idari i\u015flem niteli\u011fi ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcnde de\u011ferlendirme yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u00f6rnekler, idari \u015fart i\u015flemlerinin hukuki niteli\u011finin uygulamada somut olaylar \u00f6zelinde farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterebilece\u011fini ortaya koymaktad\u0131r.
\nAyr\u0131ca, \u00f6\u011fretide de \u00e7e\u015fitli yakla\u015f\u0131mlar dikkat \u00e7ekmektedir. \u00c7E\u015fitli yazaralara g\u00f6re, idari \u015fartlar \u00e7o\u011funlukla asli i\u015flemin tamamlay\u0131c\u0131s\u0131 olup, i\u015flemin hukuki kaderine tabidir ve ba\u011f\u0131ms\u0131z bir idari i\u015flem niteli\u011fi ta\u015f\u0131maz. Fakat baz\u0131 idari \u015fartlar, muhatap \u00fczerinde do\u011frudan ve kesin bir hukuki sonu\u00e7 do\u011furdu\u011fu takdirde, ba\u011f\u0131ms\u0131z idari i\u015flem olarak ele al\u0131nabilir. Yine bir k\u0131s\u0131m di\u011fer yazarlara g\u00f6re \u015fart i\u015flemlerinin, ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir idari i\u015flem te\u015fkil etmesinin hukuki temellerinin yeterince a\u00e7\u0131k olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve esas itibar\u0131yla idare ile muhatap aras\u0131nda y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fck in\u015fas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan de\u011ferlendirilece\u011fini belirtmektedir.
\nSon olarak, idari \u015fart i\u015flemlerinin yarg\u0131sal denetime tabi olup olmad\u0131\u011f\u0131 da \u00f6nemli bir tart\u0131\u015fma konusudur. \u0130dari yarg\u0131, genellikle idari \u015fartlar\u0131n ana i\u015flemin par\u00e7as\u0131 olarak de\u011ferlendirilmesi nedeniyle, m\u00fcstakil olarak iptal davas\u0131na konu olamayaca\u011f\u0131na h\u00fckmetmektedir. Ancak, \u015fart\u0131n do\u011frudan hak kayb\u0131na yol a\u00e7mas\u0131 veya telafisi g\u00fc\u00e7 zararlar do\u011furmas\u0131 halinde, \u015fart\u0131n tek ba\u015f\u0131na iptal davas\u0131na konu edilmesi de m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu yakla\u015f\u0131m, idari i\u015flemlerin hukuki g\u00fcvenlik ve hak arama h\u00fcrriyeti ilkelerinin gere\u011fidir.
\nT\u00fcm bu de\u011ferlendirmeler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, idari \u015fart i\u015flemlerinin hukuki niteli\u011finin neden h\u00e2l\u00e2 tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin temel fakt\u00f6rler a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. \u00d6ncelikle, idari \u015fart i\u015flemlerinin mevzuatta net bir \u015fekilde tan\u0131mlanmam\u0131\u015f olmas\u0131, bu alanda teorik ve pratik uyu\u015fmazl\u0131klar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na zemin haz\u0131rlamaktad\u0131r. Ayr\u0131ca, idari \u015fartlar\u0131n \u00f6zellik g\u00f6steren ana idari i\u015flem veya s\u00f6zle\u015fmeye s\u0131k\u0131 ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131, i\u015flemin tamamlay\u0131c\u0131 unsuru olup olmad\u0131\u011f\u0131 yahut ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na hak ve y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fck do\u011furup do\u011furmad\u0131\u011f\u0131 konusunda teredd\u00fctler yaratmaktad\u0131r.
\nDan\u0131\u015ftay ve idari yarg\u0131 mercilerinin kararlar\u0131nda dahi, kimi zaman idari \u015fartlar\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131z i\u015flem niteli\u011finde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc, kimi zaman ise as\u0131l i\u015flemin ayr\u0131lmaz par\u00e7as\u0131 kabul edildi\u011fi g\u00f6zlemlenmektedir. Bu durum, idari hakkaniyete uygun karar verilmesi amac\u0131yla mahkemelerin olaya dayal\u0131 esnek yakla\u015f\u0131m\u0131ndan kaynaklanmaktad\u0131r. Bunun yan\u0131 s\u0131ra, T\u00fcrk hukukunda idari i\u015flemlerin tek yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131, hukuki g\u00fcvenlik, kamu yarar\u0131 ve bireylerin haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131 ilkeleri \u00e7er\u00e7evesinde, idari \u015fartlar\u0131n tek ba\u015f\u0131na hukuki sonu\u00e7 do\u011furabilme kapasitelerinin bulunup bulunmamas\u0131 da teori ve uygulamada farkl\u0131 yakla\u015f\u0131mlar do\u011furmaktad\u0131r.
\n\u0130dari \u015fart i\u015flemlerinin hukuki niteli\u011finin h\u00e2l\u00e2 tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131, bir y\u00f6n\u00fcyle idari i\u015flemlerin b\u00fct\u00fcnc\u00fcl yap\u0131s\u0131na, di\u011fer y\u00f6n\u00fcyle zaman i\u00e7inde geli\u015fen kamu hizmetleri anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n dinamizmine i\u015faret etmektedir. Mevzuatta ve yarg\u0131 i\u00e7tihatlar\u0131nda yeknesak bir kriter bulunmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece, idari \u015fartlar\u0131n hukuki stat\u00fcs\u00fc her somut olay\u0131n \u00f6zellikleri ve idarenin kamu yarar\u0131yla birey haklar\u0131 aras\u0131nda kurdu\u011fu denge \u00fczerinden de\u011ferlendirilmeye devam edecektir.
\nBu tart\u0131\u015fmalar\u0131n sa\u011fl\u0131kl\u0131 bi\u00e7imde sonland\u0131r\u0131labilmesi i\u00e7in, mevzuatta idari \u015fart i\u015flemlerine \u00f6zg\u00fc net h\u00fck\u00fcmler getirilmesi, idari yarg\u0131n\u0131n ise hukuki g\u00fcvenlik ve belirlilik ilkelerine uygun kararlar \u00fcretmesi gerekir. Dolay\u0131s\u0131yla, idari \u015fart i\u015flemlerinin hukuki niteli\u011fi, T\u00fcrk idare hukukunun hen\u00fcz \u00e7\u00f6z\u00fclmemi\u015f meseleleri aras\u0131nda \u00f6nemini ve g\u00fcncelli\u011fini h\u00e2l\u00e2 korumaktad\u0131r. \u0130dare ile birey aras\u0131ndaki ili\u015fkinin temel akt\u00f6rlerinden biri olan idari \u015fart i\u015flemlerinin hukuki rejimi, hem kamu yar\u00e2r\u0131 hem de bireysel haklar bak\u0131m\u0131ndan tart\u0131\u015f\u0131lmaya ve geli\u015ftirilmeye a\u00e7\u0131k bir alan olarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrecektir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Kamu y\u00f6netiminde, idarenin \u00fcst\u00fcn kamu yarar\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirme gayesinin do\u011fal sonucu olarak \u00e7e\u015fitli i\u015flem tipleri ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bu i\u015flemlerden biri de idari \u015fart i\u015flemleridir. \u0130dari \u015fart i\u015flemleri, idarenin kamu hizmetlerini y\u00fcr\u00fct\u00fcrken, \u00f6zellikle idari s\u00f6zle\u015fmelerde ve ruhsat, izin gibi bireysel i\u015flemlerde s\u0131k\u00e7a kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan, taraf veya muhataplar \u00fczerinde birtak\u0131m y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckler yahut k\u0131s\u0131tlamalar getiren, i\u015flemin esas\u0131na ili\u015fkin olmayan ancak […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3207,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[],"class_list":["post-3208","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-idare-hukuku"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/hukuk.name\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3208","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/hukuk.name\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/hukuk.name\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hukuk.name\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hukuk.name\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3208"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/hukuk.name\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3208\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3226,"href":"https:\/\/hukuk.name\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3208\/revisions\/3226"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hukuk.name\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3207"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/hukuk.name\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3208"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/hukuk.name\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3208"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/hukuk.name\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3208"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}