Modern hukuk devletinin en temel unsurlar\u0131ndan biri, y\u00fcr\u00fctme organ\u0131n\u0131n toplum d\u00fczenini sa\u011flamak amac\u0131yla idari d\u00fczenleme yetkisine sahip olmas\u0131d\u0131r. Toplum ya\u015fam\u0131n\u0131n giderek karma\u015f\u0131k hale gelmesi, idarenin sadece bireysel i\u015flem ve eylemlerle yetinmesini imk\u00e2ns\u0131z k\u0131lm\u0131\u015f, genel, soyut ve gelece\u011fe y\u00f6nelik d\u00fczenleyici i\u015flemler yapma zorunlulu\u011funu ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak, idarenin d\u00fczenleme yetkisi anayasa ve kanunlarla \u00e7er\u00e7evelenmi\u015f, keyfili\u011fe kar\u015f\u0131 s\u0131k\u0131 bir denetim mekanizmas\u0131 kurulmu\u015ftur. Bu \u00e7er\u00e7evede, idarenin d\u00fczenleyici i\u015flemleri ile kanun aras\u0131nda bir \u00e7at\u0131\u015fma ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda uygulanacak normun tespiti, T\u00fcrk idare hukukunun temel tart\u0131\u015fma alanlar\u0131ndan birini olu\u015fturur. Bu makalede, idarenin d\u00fczenleme yetkisinin kapsam\u0131 ve s\u0131n\u0131rlar\u0131 ele al\u0131nacak; idarenin d\u00fczenleyici i\u015flemleri kanun ile \u00e7at\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131nda uygulanacak hukuki kurallar T\u00fcrk mevzuat\u0131 ve y\u00fcksek yarg\u0131 kararlar\u0131 \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda sistematik olarak incelenecektir.
\n\u0130dari d\u00fczenleme yetkisi, idareye asli fonksiyonunu icra edebilmesi i\u00e7in tan\u0131nan, genellikle kanunlarda \u00f6ng\u00f6r\u00fclen \u00e7er\u00e7evede ve kamu yarar\u0131 do\u011frultusunda kullan\u0131lan bir yetkidir. Bu yetki, t\u00fcz\u00fck, y\u00f6netmelik, genelge ve tebli\u011f gibi d\u00fczenleyici i\u015flem tesis etme bi\u00e7iminde kullan\u0131l\u0131r. Anayasa\u2019n\u0131n 124. maddesi ile \u201cBa\u015fbakan, bakanlar ve kamu t\u00fczelki\u015fileri, kanunlar\u0131n uygulanmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak \u00fczere y\u00f6netmelikler \u00e7\u0131karabilirler.\u201d h\u00fckm\u00fcne yer verilmi\u015ftir. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere idarenin d\u00fczenleme yetkisi tamamen \u201ckanunlar\u0131n uygulanmas\u0131 amac\u0131yla\u201d kullan\u0131labilir; yani idare kendili\u011finden bir d\u00fczenleme alan\u0131 tesis edemez, yaln\u0131zca kanunun verdi\u011fi yetkiyle ve kanunun s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde bu i\u015flemleri yapabilir.
\nUygulamada idarenin d\u00fczenleyici i\u015flemlerinin kanunlarla \u00e7at\u0131\u015fabildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Zira idarenin uygulama boyutunda kanunun \u00fcst\u00fcnde veya ona ayk\u0131r\u0131 i\u00e7erikte d\u00fczenleme yapmas\u0131, \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin k\u0131s\u0131tlanmas\u0131 ve hukuk devleti ilkesinin zedelenmesi gibi sonu\u00e7lar do\u011furabilir. B\u00f6yle bir \u00e7at\u0131\u015fma halinde ortaya \u00e7\u0131kan temel soru \u015fudur: Bu durumda hangi h\u00fck\u00fcm uygulanacakt\u0131r? \u00d6ncelikle belirtmek gerekir ki, idarenin d\u00fczenleyici i\u015flemlerine uygulamada anayasadan kaynaklanan \u201ckanunilik ilkesi\u201d damgas\u0131n\u0131 vurur; bu ilke, idarenin b\u00fct\u00fcn d\u00fczenleyici i\u015flemlerinin dayana\u011f\u0131n\u0131 kanundan almak ve ona uygun olmak zorunda oldu\u011funu ifade eder.
\nBa\u015fka bir ifadeyle, idarenin t\u00fcz\u00fck, y\u00f6netmelik, tebli\u011f ve genelgeleri, daima kanuna uygun olmak ve kanuna ayk\u0131r\u0131 olmamak zorundad\u0131r. T\u00fcrk hukukunda normlar hiyerar\u015fisi gere\u011fi alt normlar, \u00fcst normlara ayk\u0131r\u0131 olamayaca\u011f\u0131ndan, idarenin d\u00fczenleyici i\u015flemleri ile kanun aras\u0131nda bir \u00e7at\u0131\u015fma meydana geldi\u011finde \u00f6ncelikle kanun h\u00fck\u00fcmleri uygulan\u0131r; idari d\u00fczenleyici i\u015flem ise uygulanmaz. Bu ilke, hukuk g\u00fcvenli\u011fi ve hukuk devleti anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n bir gere\u011fidir.
\nD\u00fczenleyici \u0130\u015flemler ile Kanunlar\u0131n \u0130li\u015fkisi
\nD\u00fczenleyici i\u015flemler bak\u0131m\u0131ndan Anayasa ve kanunlar\u0131m\u0131zca getirilen temel ilke, \u201ckanuna uygunluk\u201d ilkesidir. Yasama organ\u0131 taraf\u0131ndan yap\u0131lan kanun ile idare taraf\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131lan t\u00fcz\u00fck, y\u00f6netmelik ve di\u011fer genel d\u00fczenleyici i\u015flemler aras\u0131nda hiyerar\u015fik bir ili\u015fki vard\u0131r. Bu hiyerar\u015fi, Anayasa\u2019n\u0131n 11. maddesinde ifadesini bulan \u201ckanunlar\u0131n anayasaya ayk\u0131r\u0131 olamayaca\u011f\u0131\u201d gibi, alt d\u00fczenleyici i\u015flemlerin kanuna ayk\u0131r\u0131 olamayacaklar\u0131 anlam\u0131na gelir.
\n\u0130dari d\u00fczenleme yetkisinin dayana\u011f\u0131n\u0131 ve s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 olu\u015fturan ba\u015fl\u0131ca ilkeler \u015funlard\u0131r:
\n1. Kanunilik \u0130lkesi:
\n\u0130dari d\u00fczenlemeler, mutlaka bir kanuna dayanmal\u0131; kanundan yetki almayan ve kanundan normatif g\u00fc\u00e7 t\u00fcretmeyen d\u00fczenleyici i\u015flem ger\u00e7ekle\u015ftirilemez. \u0130dareye d\u00fczenleme yetkisi tan\u0131yan her h\u00fck\u00fcm, yetkinin kapsam\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya koymal\u0131 ve yetki kapsam\u0131 a\u015f\u0131lmamal\u0131d\u0131r.
\n2. Kanuna Uygunluk \u0130lkesi:
\n\u0130dari d\u00fczenleme yetkisi kullan\u0131larak \u00e7\u0131kar\u0131lan bir d\u00fczenleyici i\u015flem, hi\u00e7bir \u015fekilde kanuna ayk\u0131r\u0131 veya kanunu tekrar eden bir nitelikte olamaz. Kanuna uygunluk, yaln\u0131zca \u015fekli anlamda de\u011fil, ayn\u0131 zamanda maddi anlamda da aran\u0131r; yani konu bak\u0131m\u0131ndan idarenin yetki ve s\u0131n\u0131rlar\u0131 a\u015f\u0131lmamal\u0131, kanunun \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc \u00e7er\u00e7eve d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131k\u0131lmamal\u0131d\u0131r.
\n3. Normlar Hiyerar\u015fisi:
\nT\u00fcrkiye\u2019de normlar hiyerar\u015fisi Anayasa\u2019n\u0131n en temel ilkelerindendir. Anayasa\u2019n\u0131n \u00fczerinde hi\u00e7bir norm olamayaca\u011f\u0131, kanunlar\u0131n anayasaya; t\u00fcz\u00fck, y\u00f6netmelik ve di\u011fer idari d\u00fczenleyici i\u015flemlerin ise kanuna ayk\u0131r\u0131 olamayaca\u011f\u0131 kabul edilir. Dolay\u0131s\u0131yla, t\u00fcz\u00fck ve y\u00f6netmelik gibi i\u015flemlerle, kanunda d\u00fczenlenmemi\u015f yeni bir hak ve y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fck ortaya konulamaz. Kanun ile d\u00fczenleyici i\u015flemin \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 halinde daima kanun h\u00fckm\u00fc uygulan\u0131r.
\nDan\u0131\u015ftay ve Anayasa Mahkemesi Kararlar\u0131
\nT\u00fcrk idare hukukunda y\u00fcksek yarg\u0131 organlar\u0131n\u0131n i\u00e7tihatlar\u0131, normlar hiyerar\u015fisinin uygulanmas\u0131nda belirleyici rol \u00fcstlenmi\u015ftir. Dan\u0131\u015ftay d\u00fczenleyici i\u015flemlerin yarg\u0131sal denetimini yaparken, \u00f6ncelikli olarak s\u00f6z konusu i\u015flemin kanuna ve Anayasa\u2019ya uygunlu\u011funu incelemektedir.
\nBir k\u0131s\u0131m kararlarda, \u201cD\u00fczenleyici idari i\u015flemler, ancak konusunun kanuna ayk\u0131r\u0131 olmas\u0131 halinde yarg\u0131 yolu ile iptal edilebilir. D\u00fczenleyici i\u015flemlerin iptalinde esas\u0131 te\u015fkil eden ana unsur, i\u015flemin dayana\u011f\u0131n\u0131n ve konusunun kanuna uygun olup olmamas\u0131d\u0131r.\u201d de\u011ferlendirmesine yer vermi\u015ftir.
\nYine di\u011fer ba\u015fka bir kararda ise, \u201cY\u00f6netmelik h\u00fck\u00fcmleri, dayana\u011f\u0131n\u0131 te\u015fkil eden Kanun h\u00fck\u00fcmlerine ayk\u0131r\u0131 olamaz, kanunda d\u00fczenlenmeyen bir hakk\u0131 s\u0131n\u0131rland\u0131ramaz veya geni\u015fletemez.\u201d denilerek bu ilkenin alt\u0131 \u00e7izilmi\u015ftir.
\nBu y\u00fcksek yarg\u0131 kararlar\u0131, idarenin d\u00fczenleyici i\u015flemlerinin yaln\u0131zca kanuna uygunluk \u00e7er\u00e7evesinde ge\u00e7erlilik ta\u015f\u0131yaca\u011f\u0131n\u0131 ve kanuna ayk\u0131r\u0131 d\u00fczenleyici i\u015flemlerin uygulanmas\u0131n\u0131n m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koymaktad\u0131r.
\nD\u00fczenleyici \u0130\u015flem ile Kanun \u00c7at\u0131\u015fmas\u0131nda Uygulanacak Kurallar
\nD\u00fczenleyici i\u015flemler ile kanun aras\u0131nda \u00e7at\u0131\u015fma meydana geldi\u011finde uygulanacak kurallar\u0131 \u015fu \u015fekilde \u00f6zetlemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr:
\na) Kanunun \u00dcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc \u0130lkesi:
\nT\u00fcrk hukukunda d\u00fczenleyici i\u015flemler, her halde kanuna uygun olmak zorundad\u0131r. Kanuna ayk\u0131r\u0131 d\u00fczenleyici i\u015flemlerin ge\u00e7erlili\u011fi yoktur. Bu t\u00fcr i\u015flemler idari yarg\u0131 mercileri taraf\u0131ndan iptal edilir. Uygulamada ise, bir idari makam, bir konuda konuya ili\u015fkin hem kanun hem de y\u00f6netmelik varsa ve arada bir uyumsuzluk bulunuyorsa daima kanun h\u00fckm\u00fc uygulan\u0131r; idari d\u00fczenleyici i\u015flem g\u00f6z ard\u0131 edilir.
\nb) \u0130ptal ve Uygulanamazl\u0131k:
\nKanuna ayk\u0131r\u0131 olarak \u00e7\u0131kar\u0131lan bir idari d\u00fczenleyici i\u015flem, yarg\u0131ya ta\u015f\u0131nmas\u0131 halinde iptal edilir. Dan\u0131\u015ftay\u2019da genellikle iptali istenir; Dan\u0131\u015ftay taraf\u0131ndan iptal edilen bir d\u00fczenleyici i\u015flem ortadan kalkar ve ilgililer, idarelerin kanuna uygun i\u015flem tesis etmesini zorunlu k\u0131lacak ba\u015fvurularda bulunabilir. \u0130dari makamlar da, yarg\u0131 karar\u0131 olmasa dahi, kanuna ayk\u0131r\u0131 bir d\u00fczenleyici i\u015flemi uygulamaktan ka\u00e7\u0131nmal\u0131d\u0131r. Yetkili makamlar taraf\u0131ndan, kanuna ayk\u0131r\u0131l\u0131k tespiti halinde d\u00fczenleyici i\u015flemin resen y\u00fcr\u00fcrl\u00fckten kald\u0131r\u0131lmas\u0131 hukuk devleti gere\u011fidir.
\nc) Yarg\u0131ya Ba\u015fvuru:
\nD\u00fczenleyici i\u015flemin kanuna ayk\u0131r\u0131 oldu\u011fu iddias\u0131yla ilgililer idari yarg\u0131ya ba\u015fvurabilirler. Y\u00f6netmelik, t\u00fcz\u00fck ve di\u011fer idari d\u00fczenleyici i\u015flemler, konu itibariyle Dan\u0131\u015ftay\u2019\u0131n veya idare mahkemelerinin yarg\u0131 denetimine tabidir. Y\u00fcr\u00fctmenin d\u00fczenleyici i\u015flemi, e\u011fer kanuna ayk\u0131r\u0131ysa bir bireysel i\u015flemin dayana\u011f\u0131 olarak dahi uygulanamaz; bu konuda yarg\u0131 kararlar\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, idarenin dayana\u011f\u0131 kanuna ayk\u0131r\u0131 d\u00fczenleyici i\u015flemlerle tesis etti\u011fi bireysel i\u015flemlerin de iptal edilebildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir.
\nd) \u0130darenin Sorumlulu\u011fu:
\n\u0130dare taraf\u0131ndan kanuna ayk\u0131r\u0131 d\u00fczenleyici i\u015flemle tesis edilen i\u015flemler sonucunda zarar g\u00f6ren bireyler, s\u00f6z konusu idari i\u015flemin iptali yan\u0131nda tazminat talebinde de bulunabilirler. Dan\u0131\u015ftay ve idare mahkemesi uygulamalar\u0131nda, kanuna ayk\u0131r\u0131 i\u015flem nedeniyle idarenin \u201ckusurlu\u201d kabul edildi\u011fi ve maddi\/manevi tazminata h\u00fckmedilebildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir.
\ne) Yetki ve Usulde Paralellik:
\n\u0130darenin d\u00fczenleyici i\u015flemi, dayana\u011f\u0131 olan kanunun \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc \u015fekilde ve yetkili makamlar taraf\u0131ndan usul\u00fcne uygun olarak \u00e7\u0131kar\u0131lmam\u0131\u015fsa veya kanunda \u00f6ng\u00f6r\u00fclenden farkl\u0131 bir i\u00e7erik ta\u015f\u0131yorsa, usul\u00fcne ayk\u0131r\u0131l\u0131k nedeniyle de h\u00fck\u00fcms\u00fczl\u00fck s\u00f6z konusu olur. T\u00fcz\u00fck ve y\u00f6netmelik d\u00fczenlemelerinde usul ve \u015fekil bak\u0131m\u0131ndan da kanuna uygunluk kesin bir gerekliliktir.
\n\u0130darenin d\u00fczenleme yetkisi, modern hukuk devletlerinde toplumsal gereksinimleri kar\u015f\u0131lamak ve idarenin i\u015flevselli\u011fini sa\u011flamak i\u00e7in vazge\u00e7ilmezdir. Ancak bu yetki, anayasal ilkelere g\u00f6re s\u0131k\u0131 \u015fekilde s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Kanunlar\u0131n uygulanmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak \u00fczere verilen bu yetki, hi\u00e7bir \u015fekilde kanun koyucunun iradesiyle \u00e7at\u0131\u015fma halinde kullan\u0131lamaz. \u0130darenin t\u00fcm d\u00fczenleyici i\u015flemlerinin me\u015fruiyeti, dayand\u0131\u011f\u0131 kanuna uygun olmas\u0131 ko\u015fuluna ba\u011flanm\u0131\u015f; kanuna ayk\u0131r\u0131l\u0131k halinde ilgili d\u00fczenleyici i\u015flem hi\u00e7 do\u011fmam\u0131\u015f gibi kabul edilmi\u015ftir.
\nYarg\u0131 kararlar\u0131yla ve kanuni h\u00fck\u00fcmlerle sabittir ki, idarenin d\u00fczenleyici i\u015flemleri ile kanun h\u00fck\u00fcmleri aras\u0131nda bir \u00e7at\u0131\u015fma meydana gelmi\u015fse, daima kanun h\u00fck\u00fcmleri \u00f6ncelikle uygulanacak, ayk\u0131r\u0131 d\u00fczenleyici i\u015flem ise ge\u00e7ersiz say\u0131lacak ve yarg\u0131sal denetimle iptal edilebilecektir. Bu ilke hem hukuk devleti anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n hem de idarenin hukuka ba\u011fl\u0131 faaliyet g\u00f6stermesinin bir sonucudur. \u0130dare, yetkisini ve takdir hakk\u0131n\u0131 her zaman kanun koyucunun belirledi\u011fi s\u0131n\u0131rlar \u00e7er\u00e7evesinde kullanmak zorunda olup, aksi halde hi\u00e7bir d\u00fczenleyici i\u015flemin uygulanmas\u0131 ve y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte kalmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.
\nNeticede, idarenin d\u00fczenleme yetkisi ile yasama organ\u0131n\u0131n kanun koyma yetkisi aras\u0131nda kesin bir hiyerar\u015fi bulunmakta; idare, yaln\u0131zca kanunlar\u0131n uygulanmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak ve onlara uygun i\u015flem tesis etmekle y\u00fck\u00fcml\u00fc tutulmu\u015ftur. \u0130darenin kendi d\u00fczenleyici i\u015fleminin, kanunla \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 halinde uygulanacak olan kural, tek ve a\u00e7\u0131kt\u0131r: Kanuna ayk\u0131r\u0131 idari d\u00fczenleyici i\u015flem h\u00fck\u00fcms\u00fcz ve uygulanmazd\u0131r. Bu temel kural, hukuk g\u00fcvenli\u011fi, birey hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin korunmas\u0131 ve hukuk devleti ilkesinin teminat\u0131 olarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Modern hukuk devletinin en temel unsurlar\u0131ndan biri, y\u00fcr\u00fctme organ\u0131n\u0131n toplum d\u00fczenini sa\u011flamak amac\u0131yla idari d\u00fczenleme yetkisine sahip olmas\u0131d\u0131r. Toplum ya\u015fam\u0131n\u0131n giderek karma\u015f\u0131k hale gelmesi, idarenin sadece bireysel i\u015flem ve eylemlerle yetinmesini imk\u00e2ns\u0131z k\u0131lm\u0131\u015f, genel, soyut ve gelece\u011fe y\u00f6nelik d\u00fczenleyici i\u015flemler yapma zorunlulu\u011funu ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak, idarenin d\u00fczenleme yetkisi anayasa ve kanunlarla \u00e7er\u00e7evelenmi\u015f, keyfili\u011fe kar\u015f\u0131 s\u0131k\u0131 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3204,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[],"class_list":["post-3206","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-idare-hukuku"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/hukuk.name\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3206","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/hukuk.name\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/hukuk.name\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hukuk.name\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hukuk.name\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3206"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/hukuk.name\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3206\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3227,"href":"https:\/\/hukuk.name\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3206\/revisions\/3227"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hukuk.name\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3204"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/hukuk.name\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3206"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/hukuk.name\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3206"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/hukuk.name\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3206"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}